عرفـان و عـلوم عقـلی

متکلمین قائلند عالم حادث زمانی و مسبوق به عدم است اما حکما میگویند شما که میگویید زمانی بوده که خدا هیچ مخلوق و عالمی نداشته خود زمان از لوازم عالم است پس عالمی بوده البته عوالم حدوث ذاتی دارند و قدیم زمانی اند. از امام صادق پرسیدند قبل از حضرت آدم چه بوده فرمود آدم پرسیدند قبل از آن چه فرمود باز هم آدم. اصولا کار خدا کی بردار نیست که بگوییم از کی شروع به خلق کرد چون قیاس کار خدایی با کار خودمان قیاس غلطی است‌. برهان دیگر حکما بر قدیم زمانی بودن عوالم برهان عدم جدایی علت تامه از معلول است چون بین علت تامه و معلول تلازم عقلی وجود دارد و همانطور که وجود معلول بدون علت تامه محال عقلی است وجود علت تامه هم بدون معلول محال است چون علت تامه کمال است و ذات حق مستجمع جمیع کمالات در نتیجه علت تامه از کمالات وجودی حضرت حق است و علت تامه وقتی علت تامه است که تمام نیازهای معلول را برآورده کند پس برهان بر عدم جدایی علت تامه از معلول اقامه شد.